Nu economische indicatoren positief stemmen, is de bezorgdheid over de financiële crisis afgenomen. Maar het volgende grote probleem dient zich aan. Griekenlands’ staatsschuld reikt tot in de hemel en het land stevent op een faillissement af. Met grote gevolgen voor de gemeenschappelijke munt.

Josef Ackermann, directeur van de Deutsche Bank, heeft in het verleden regelmatig het sein ‘brand meester’ gegeven. Meermaals heeft hij gezegd dat het ergste voorbij was, om vervolgens te constateren dat de financiële crisis alleen maar groter werd. Afgelopen week echter was Ackerman anders gestemd. “Ondanks de positieve economische signalen moeten Angela Merkel, haar kabinet, het bedrijfsleven en vakbonden zich geen illusies koesteren,” sprak hij op een bijeenkomst in Berlijn. Hij waarschuwde dat de financiële situatie opnieuw kan verslechteren. “Sommige tijdbommen tikken nog steeds,” daarbij doelend op groeiende problemen met kleine landen met torenhoge schulden, en noemde hij tussen neus en lippen door het probleemkind van de Europese kapitaalmarkt bij naam: Griekenland.

Ackermann is niet als enige deze mening toegedaan. Vrijwel onopgemerkt is een oude zorg teruggekeerd op de agenda, een probleem dat bijna vergeten was in het economische optimisme: de vrees voor een soeverein faillissement binnen de Eurozone. En de vraag of een dergelijk faillissement, mocht het voorkomen, de gemeenschappelijke munt kan vernietigen. Griekenland was altijd al het land dat het grootste risico liep, maar nu is het gevaar groter dan ooit.

Verzekeren tegen betalingsonmacht
De graadmeters in de handelskamers van investeringsbanken ontdekten de schommelingen weken geleden. Vandaag, wanneer de code “Greece CDS 10Yr” verschijnt op de Bloomberg server wijst de lijn onderaan het scherm stijl omhoog. Het is een afspiegeling van de prijs die banken nu rekenen om een Griekse staatsobligatie met een looptijd van tien jaar te verzekeren tegen betalingsonmacht.

De prijs van deze derivaten is scherp gestegen sinds de Griekse minister van Financiën Giorgos Papakonstantinou drie weken geleden aankondigde dat het begrotingstekort dit jaar 12,7 procent van het bruto nationaal product (BNP) bedraagt, in plaats van de eerder voorspelde 6 procent, en ruim boven de limiet van 3 procent van de Europese Monetaire Unie (EMU).

Een tweede lijn is het spiegelbeeld van de eerste. Het geeft de prijs weer van Griekse staatsobligaties, en wijst scherp omlaag.

Griekenland betaalt al bijna 2 procent meer rente over haar staatsschuld dan Duitsland. In andere woorden, bij een staatsschuld van €270 miljard betaalt Griekenland €5 miljard meer rente dan Duitsland. En nu rating bureaus hebben gedreigd om de reeds slechte kredietwaardering van Griekenland naar beneden bij te stellen, dreigt de situatie alleen maar te verslechteren.

De ministers van financiën en centraal bankiers van de Eurozone zijn zijn zowel bezorgd als machteloos. “Het Griekse probleem,” zo sprak een hoge functionaris in Berlijn, “wordt de lakmoesproef voor de monetaire unie.”

Geen koper kan gevonden worden
Griekenland heeft een schuldenlast opgebouwd die zeer moeilijk zo niet onmogelijk kan worden afbetaald. De overheid heeft vele jaren meer dan 110 procent van het BNP geleend. Wanneer investeerders vertrouwen verliezen in de staatsobligaties kan er een implosie optreden, mogelijk al begin volgend jaar wanneer de Griekse overheid €25 miljard aan leningen moet herfinancieren, oftewel afbetalen met nieuwe leningen. Maar als er geen kopers gevonden kunnen worden, zal Griekenland zichzelf failliet (insolvent) moeten verklaren, net als Mexico, Ecuador, Rusland en Argentinië in het verleden hebben gedaan.

Dit plaats Brussel in een lastige situatie. EU reglementen verbieden het land om geld te lenen aan haar lidstaten om gaten in hun begroting te dichten of tekorten te overbruggen.

En zelfs al bestond er een manier om het verbod te omzeilen, de gevolgen daarvan kunnen dramatisch zijn. Het gebrek aan een gedegen budgettaire discipline in landen als Spanje, Italië en Ierland zal zich als een olievlek uitspreiden over de gehele EMU. De boodschap is duidelijk: waarom sparen, als anderen uiteindelijk het gelach betalen?

Het domino-effect
Aan de andere kant, als Brussel de Grieken aan hun lot overlaat zijn de gevolgen eveneens groot. Het schaadt vertrouwen in de euro, en het onderwerpt de unie aan een cruciale test. Wat is het nut van een gemeenschappelijke munt, als sommige lidstaten hun schulden betalen en anderen niet?

Daarnaast is er de dreiging van een domino-effect. Als één euroland faalt, zullen speculanten de stabiliteit van andere faillissements-kandidaten uittesten. Dit kan de monetaire unie slopen. “Vanwege de risico’s van dit systeem, geloven wij dat wanneer een land problemen heeft met schuldaflossing of obligatie-uitgifte, het gesteund zal worden,” aldus een econoom van de Zwitsers-Amerikaanse UBS bank.

Betalingsonmacht van een EMU land baart geen zorgen voor de monetaire planners bij de Bundesbank, Duitsland’s centrale bank. “Wat geeft het als Griekenland niet langer haar schulden betaalt?¨ zei één van haar bestuursleden tijdens een bijeenkomst in Frankfurt. “De Euro is sterk genoeg en kan dat hebben. Gevaarlijk wordt het pas wanner Brussel de Grieken te hulp schiet. Dan verandert de monetaire unie in een inflatie unie.”

Maar het blijft de vraag of politici deze onbuigbare houding blijven aannemen. Toen in het verleden de prijzen voor Griekse bonden kelderden, zegde de toenmalige Duitse minister van financiën Peer Steinbruck tot afschuw van de Bundesbank onmiddellijk steun toe voor Griekenland indien nodig. Hoogstwaarschijnlijk neemt de overheid dezelfde stappen vandaag de dag.

Kan een faillissement voorkomen worden?
Een nationaal faillissement in Griekenland heeft grote gevolgen voor Duitsland, wier banken veel geïnvesteerd hebben in hoog renderende Griekse bonden – nadat zij gelden hebben geleend van de Europese centrale bank (ECB) en andere centrale banken tegen 1-2 of zelfs nul procent in de VS. Geld verdienen was zelden zo simpel, zolang als de Grieken solvabel blijven.

Maar kan een Grieks faillissement nog voorkomen worden? Dat antwoord hangt voornamelijk af van de ECB. Zal de beschermheer van de Euro Griekse obligaties blijven accepteren als onderpand voor kortstondige financiële injecties, of wijst het de waardepapieren in de toekomst af? Een andere mogelijkheid is een overeenkomst waarbij banken extra rente betalen wanneer zij Griekse obligaties inleveren bij de ECB.

De eerstvolgende bijeenkomst van de ECB vindt plaats op 17 december. “Het onderwerp staat op de agenda,” zeggen functionarissen in Frankfurt. Tijd is essentiëel. Centrale bankiers in de Eurozone bereiden zich al voor op de mogelijkheid dat de Grieken Euro’s printen zonder toestemming van de ECB. Er is geen passend antwoord, en dat maakt centrale bankiers van Lissabon tot aan Dublin nog nerveuzer dan zij reeds zijn.

Oppoetsen van cijfers
En wantrouwiger. In 2004 ontdekte men bij toeval dat Griekenland alleen maar door het oppoetsen van cijfers zich wist te kwalificeren voor de monetaire unie. Sinds de introductie van de Euro voldeden de Grieken slechts één maal aan de criteria van het Verdrag van Maastricht, in 2006. Zelfs die cijfers zijn mogelijk gemanipuleerd. Toentertijd slaagden de Grieken er in hun officiële BNP met 25% te verhogen onder meer door cijfers van de zwarte economie als prostitutie daarin mee te nemen. Dit bracht het begrotingstekort, op papier terug tot 2,9%.

Het begrotingstekort wordt constant naar boven bijgesteld. De meest recente sprong, bijna 7 procent, is een Europees record. Dat terwijl Griekenland weinig te lijden had onder de financiële crisis. Dit jaar krimpt de Griekse economie met slechts 1,2 procent. Volgend jaar zal de economie naar verwachting een bescheiden groei kennen.

Bijzonder wrang ten opzichte van de andere EU landen is het feit dat Griekenland meerdere decennia lang geprofiteerd heeft van haar lidmaatschap. Iederjaar ontving men tussen de €3 en €6 miljard méér van Brussel dan dat men bijdroeg. Deze cijfers stonden meermaals onder verdenking. Menigmaal werd het areaal dat in aanmerking kwam voor landbouwsubsidies ‘overschat’ en voldeed men niet aan de voorwaarden.

Klare taal
Desondanks zijn EU politici met voeten gebonden. “Het spel is over,”sprak voorzitter van de Euro Group en president van Luxemburg Jean-Claude Junckers, om vervolgens het land te verzekeren van zijn solidariteit. “Ik heb geen enkele reden om te denken dat Griekenland failliet kan gaan – iedereen dit dat beweert houd zichzelf voor de gek.”

Deze krachtige woorden waren gericht aan investeringsbankiers in Londen, Frankfurt en New York. Zij zijn zich er terdege van bewust dat Griekenland op de randje van faillissement staat, maar zij weten niet of de EU tehulp schiet, zoals Junckers beweert. Junckers boodschap is, in andere woorden, dat zij die speculeren over een mogelijk Grieks faillissement niet op steun hoeven te rekenen.

De EU heeft inmiddels besloten om Griekenland strenger aan te pakken. Drie weken geleden ontving Athene een waarschuwing (rebuke) van Brussel, gevolgd door nog een waarschuwing afgelopen week. Tot dusverre heeft de Griekse regering weinig inzet getoond tot het nemen verregaande maatregelen. Men is van plan om de tekorten terug te dringen, maar alleen maar tot 9,1 procent volgend jaar. Dit is veel te weinig voor menig Europees minister. Volgens een recente aankondiging van Giorgos Papakonstantinou heeft het land minimaal vier jaar nodig om haar tekorten onder controle te krijgen ¨zonder economisch herstel in gevaar te brengen.” Maar tegen die tijd zal een nieuwe regering geconfronteerd worden met een schuld van €400 miljard, ongeveer 150 procent van het BNP. Rente op deze schuldenberg zal, zelfs bij de huidige rentestand van 5%, minimaal eenderde van overheidsuitgaven bedragen.

Een Londense investeringsbankier gokt op een voortzetting van de koersdaling voor Griekse obligaties op de korte termijn, om tegelijkertijd te wachten op het juiste moment om deze opnieuw te kopen. Hij merkt op: “Als iemand de bank €1.000 schuldig is, heeft hij een probleem. Is hij de bank €10 miljard schuldig is, dan heeft de bank een probleem. En de bank is, in dit geval, Europa.”

Vertaald van Reuters